سه‌شنبه, 30 آبان 1396
شرکت سهامی آب منطقه ای تهران
شرکت سهامی آب منطقه ای تهران
شرکت سهامی آب منطقه ای تهران

 

 

جمال ضاهرپور1، مهران قدرتی2،  حسین زنگویی3

1- کارشناس ارشد مدیریت منابع آب،  شرکت آب منطقه اي تهران    Email: zaherpur @yahoo.com                           

2- کارشناس ارشد مدیریت منابع آب،  شرکت آب منطقه اي تهران    Email: mehranghodrati@yahoo.com     

3- کارشناس ارشد عمران-تاسیسات آبی، شرکت آب منطقه اي تهران                    Email: h_zangoii @yahoo.com                           


چكيده

بحران آب یکی از سه بحران اصلی جهان امروز است، لذا در ضرورت حفاظت و بهره برداری بهینه از منابع محدود آب( بویژه آب شرب) تردیدی نیست. تلاش دولت ها و ذینفعان بخش آب در گستره جهان برای حفظ و نجات این منبع حیاتی از تخریب و نابودی بیشتر نیز شاهد این مدعا است. در میان این تلاش ها، به کارگیری مفهوم توسعه پایدار و فرهنگ جدید مدیریت آب(IWRM) از جمله مواردی است که روز به روز فراگیرتر می شود. اقداماتی که ذیل این مفاهیم صورت می گیرند بسیار متنوع اند، اما از دیدگاه متخصصان امر مهمترین رکن توسعه پایدار از جمله در زمینه منابع آب، مساله آموزش، تربیت و آگاهی رسانی است. این موضوع از آن جهت است که انسان مهمترین مولفه موثر بر توسعه می باشد و از این رو آموزش و فرهنگسازی در کنار استفاده از سرمایه های اجتماعی برای دستیابی به هدف توسعه پایدار ضرورت می یابد.

در تحقیق حاضر ضمن مرور سابقه آموزش و فرهنگسازی آب در سطح جهانی و ملی و اشاره ای گذرا  به مبانی جامعه شناختی آموزش و فرهنگ سازی، ضرورت استفاده از روش های نوین آموزش و فرهنگ سازی به منظور دستیابی به توسعه پایدار منابع آب بیان شده است. پس از آن برخی روشهای آموزشی نوین و مفهوم و کارکرد سرمایه های اجتماعی به عنوان ابزاری کارآمد جهت دست یابی به اهداف توسعه پایدار آب توضیح داده شده است. در ادامه اقدامات تجربه شده در قالب یک پروژه فرهنگ سازی و آگاهی رسانی در سطح استان تهران بیان و در پایان پیشنهاداتی برای ارتقاء و تقویت مساله آموزش و فرهنگ سازی در راستای توسعه پایدار منابع آب ارائه شده است.

كلمات كليدي

توسعه پایدار، منابع آب، آموزش، فرهنگسازی، روش تحقیق عملی، سرمایه های اجتماعی و استان تهران.

 

 


1- مقدمه

بحران آب یکی از سه بحران اصلی جهان (یعنی بحران های آب، غذا و انرژی) است. در خصوص اثرات و عواقب خشکسالی ها، آلوده سازی محیط زیست و طی سالهای اخیر موضوع تغییر اقلیم، به اندازه کافی صحبت به میان آمده است و همه گویای وضعیت ناخوشایند جهانی آب می باشد. از این رو در این جا ضرورت تشریح بیشتر این موضوع احساس نمی شود، بلکه آنچه (در سطح جهانی) مهم است چگونگی بر طرف کردن یا کاهش اثرات این مشکلات در سطوح بین المللی تا محلی است، برای بهره گیری از این مایه حیات بگونه ای که علاوه بر برخورداری عادلانه انسان امروز از آب، آیندگان نیز از آن بهره مند باشند که این همان مفهوم توسعه پایدار است. در پاسخ به این ضرورت تلاشهای فراوانی صورت گرفته است و دستاورد این تلاش ها مساله آموزش، تربیت و آگاهی رسانی را به عنوان مهمترین رکن توسعه پایدار (منابع آب) مطرح نموده است. این موضوع از آن جهت است که در میان عوامل موثر بر توسعه، انسان مهمترین مولفه می باشد و از این رو نقش آموزش و فرهنگسازی در کنار استفاده از سرمایه های اجتماعی برای دستیابی به هدف توسعه پایدار ضرورت می یابد.

موضوع آموزش افراد برای اولین بار در سال 1868 توسط جورج انجل، بنیانگذار انجمن حفاظت از حیوانات ماساچوست مورد توجه قرارگرفت. وی معتقد بود دوران کودکی زمانی است که شخصیت افراد شکل می گیرد، از اینرو نقش آموزش آنها در این دوره کمک به درک این موضوعات است: نخست اندیشیدن به دیگران و دیگر موجودات و دوم توجه به تاثیر عملکرد آنها بر دیگران و بازتاب عملکردآنها بر خویش. آموزش افراد رویکردی است برای نگرشی که همه موجودات زنده را در نظر می گیرد و آموزگار، گرایش، مهارت و دانشی را تقویت می کند که حاصل آن مسئولیت پذیری، مهربانی و مراقبت از منابع حیات است [2]. پس از آن موضوع آموزش در نقاط مختلف دنیا مورد توجه قرار گرفت و می توان گفت امروزه در بهترین سطح در سازمان ملل متحد مورد توجه قرار دارد. برای این منظور سازمان فرهنگی، علمی و آموزشی ملل متحد (یونسکو) که در سطح بین المللی فعالیت های آموزشی، علمی و فرهنگی را با هدف افزایش صلح وامنیت ملت ها دنبال می نماید در سال 1945 تشکیل شد. این سازمان در حال حاضر در نزدیک به شصت نقطه جهان دفتر نمایندگی دارد و آب یکی از مهمترین موضوعات مورد توجه در برنامه ریزی ها و سرمایه گذاری های مادی و معنوی آن می باشد[9].

در زمینه آموزش و فرهنگ در بخش آب هر ساله مطالعات فراوانی صورت پذیرفته، مناسبت های زیادی در سراسر جهان برگزار می گردد. مجمع جهانی حفاظت  از آب در سال 2000، ایجاد فرهنگ جدیدی در آب به نحوی که استفاده پایدار از این منبع را تقویت نماید ضروری شمرده و آنرا مفهوم مدیریت یکپارچه منابع آب([1]IWRM) می داند. در این مفهوم مشارکت ذینفعان از طریق ارتقاء سطح آموزش و فرهنگ آنها یکی از مولفه های اصلی است. در گزارش سال 2000 یونسکو از مجموعه گزارشات آب-آموزش-تربیت([2]WET)، بیان شده است که ضرورت مدیریت منابع آب بر تمام سطوح اجتماعی، نسل ها و جنسیت ها تاثیر گذاشته است و آموزش ، تربیت و افزایش آگاهی های همه ذینفعان برای توسعه پایدار امری ضروری است، چرا که آب به همه مربوط است. "جامعه یادگیرنده" نیز جامعه ای است که پیوسته فرآیند پیوسته بروز شدن و جهت گیری دوباره در راستای توسعه پایدار را زنده نگه می دارد. این گزارش ضمن تاکید برضرورت تشریح چرخه تهیه آب در روند آموزش های مربوط به آب معتقد است که این آموزش ها باید از قبل از دبستان تا سطوح عالی تحصیلی همچنین در تمام طول زندگی افراد ادامه یابد. در این تصویر فراگیر از اهمیت آموزش در زمینه آب، دانشگاه ها در خط مقدم نوآوری در مفاهیم و تکنیکهای آموزشی قرار دارند. چرا که توفیق بر پیچیدگیهای رو به رشد مدیریت یکپارچه منابع آب به دست نمی آید مگر با تحقیقات و بازشناسی مستمر دانش و مهارت های آموزش، تربیت و ظرفیت سازی [6].

همچنین کنفرانس 2009 جهانی یونسکو، در میانه دوره ده ساله" آموزش برای توسعه" سازمان ملل(2014- 2005)، بر ضرورت تسهیل برقراری ارتباط و شبکه سازی، تغییر و تعامل میان ذینفعان در آموزش و افزایش کیفیت یادگرفتن و یاد دادن برای توسعه پایدار تاکید دارد. در بیانیه پایانی این کنفرانس، هم در سطح سیاستگزاری و هم در سطح اجرا نکات مهمی در راستای آموزش برای توسعه تشریح شده است. افزایش آگاهی های عمومی در خصوص توسعه پایدار و نقش آموزش درآن، حذف موانع و سرمایه گذاری در راستای آموزش برای توسعه، جهت دهی مجدد سیستم های آموزش و تربیت برای تبیین مساله توسعه پایدار، تقویت همکاریها در استفاده از رویکرد های سیستمی و یکپارچه برای آموزش های رسمی و غیر رسمی باهدف توسعه پایدار، جهت دهی گروههای یاد گیرنده و یاد دهنده بویژه جوانان به موضوع توسعه پایدار، تقویت برابر جنسی در موضوع توسعه پایدار، توسعه سازمانی و ... از جمله محورهای این بیانیه برای تقویت مبانی آموزشی در توسعه پایدار است. در برنامه ها، نمایشگاه و کارگروه های جانبی این کنفرانس، آب و آموزش و فرهنگ مربوط به آن جایگاه ویژه ای داشت [7].

یکی از جنبه های مهم آموزش و تربیت در آب ضرورت فراگیر بودن جامعه مخاطب است. اما در این میان کودکان از اهمیت ویژه ای برخوردارند. در چهارمین مجمع جهانی آب در سال 2006، با شعار" اقدام محلی برای مقابله با چالش جهانی" بخشی نیز تحت عنوان کودکان، آب و آموزش ترتیب داده شد. درگزارش این مجمع آمده است که در برنامه های مدیریت آب صدای کودکان باید شنیده شود، نگاه کودکان با بزرگسالان متفاوت است، آنها جهان را آنچنان که هست می بینند (بدون پیش فرض و پیش داوری). کودکان جهان امروز و منابع آن را به ارث می برند بنابراین نه تنها عادلانه بلکه حیاتی است که کودکان در تمام برنامه ریزی های آب مشارکت داده شوند و بدون شک بزرگسالان از سوالات کودکان نکات بسیاری می آموزند. این گزارش می افزاید تنها راه دست یابی به یک مدیریت یکپارچه منابع آب صحیح، آموزش است. مدیریت آب تنها وابسته به جنبه های مهندسی، اقتصادی و حتی سیاسی نیست، بلکه اول و بیش از همه نیازمند مشارکت مردمی مناسب است. بنابراین نیاز است که مردم درباره آب بدانند و آموزش امروز کودکان آنها را برای مدیریت بهتر آب در آینده آماده خواهد کرد [8].

کلودیا و همکاران در تحقیقی در بیان اهمیت یادگیری اجتماعی و فرهنگ برای توسعه پایدار آب بیان می دارند که در سالهای اخیر مدیریت منابع آب تحت فشار تغییر الگوی خود می باشد. آنها می افزایند تا چندی پیش مدیریت مهندسی محور منابع آب در مواجهه با ریسک ها و مشکلات تنها بر ابزارهای فنی تکیه داشت و سیستم باورها و مجموع تمایلات و رفتار انسانها به عنوان مسائل خارجی و نه در ارتباط تنگاتنگ و یکپارچه با مساله مدیریت ارزیابی می شد. لیکن طی چند سال گذشته مفهوم مدیریت یکپارچه منابع آب در صدر الگوهای جدید مدیریت آب قرار گرفته است. آنها در تحقیق خود الگوی جدید مدیریت یکپارچه منابع را با بحث در مورد اهمیت فرآیند یادگیری اجتماعی و فرهنگی برای مدیریت منابع زیستی به طور عام و منابع آب به طور خاص، تشریح می کنند[3].

در اکثر گزارشات و مجامع بر ضرورت استفاده هم از مفاهیم و تجارب گذشته و هم تکنولوژی های جدید تاکید شده است. گانولیس در مقاله ای ضمن تاکید بر ضرورت کاربرد تکنولوژی ارتباطی و اطلاعاتی([3]ICT) برای آموزش و تربیت در مهندسی و علوم آب، تجربه اجرای دو پروژه مرتبط در اروپا را تشریح کرده است. وی معتقدات برای بحران جهانی و رو به رشد آب الگوی جدیدی برای مدیریت پایدار آب مورد توجه قرار گرفته است که علاوه بر قابلیت های فنی و اقتصادی سنتی، اثرات زیست محیطی و عدالت اجتماعی را نیز در نظر می گیرد. آموزش، حساس سازی عمومی و تربیت، ابزارهای اصلی اجرای این الگوی پایدار می باشد. در این مقاله استفاده از توانایی های شبکه در آموزش و تربیت، در قالب دو پروژه پایلوت کاربرد ICT در مدیریت آب و محیط زیست که توسط یوسنکو و اتحادیه اروپا دنبال شده اند مرور شده است. این تحقیق نتیجه می گیرد که یکپارچگی محیط زیست و جامعه با مدیریت مهندسی آب نشانگر ظهور یک الگوی علمی جدید برای توسعه پایدار است و استفاده موثر از شبکه برای آموزش و تربیت در آب یک وسیله استراتژیک برای اجرا و ارتقای مدیریت پایدار منابع آب می باشد[4].

از نظر منطقه ای نیاز فعالیت سال های اخیر کشور های عربی قابل توجه بوده و پیشرفت های تئوریک و عملی خوبی کسب نموده اند. سرانه آب کشورهای عربی به دلیل بارش بسیار کم، حدود ده درصد متوسط جهانی است، لذا در این مناطق، که توسعه اقتصادی- اجتماعی با مانع کمبود آب مواجه است، مدیریت پایدار منابع آب به شدت اهمیت می یابد و موضوع آموزش در این کشورها در برنامه های مختلف مورد توجه قرار گرفته است. یکی از برنامه های فعلی یونسکو در این منطقه پروژه بین المللی هیدرولوژی ([4]IHP) است که از جمله بر حفاظت آبهای زیرزمینی و مدیریت یکپارچه منابع آب با لحاظ چالشهای اجتماعی تاکید دارد. بعلاوه توسعه منابع انسانی و تربیت و آموزش آب با در نظر گرفتن دیدگاه های قومی و اجتماعی مصرف کنندگان مورد توجه این پروژه می باشد. این برنامه به حداکثر رساندن بومی سازی کلیه فرآیندهای تحقیق، آموزش و تصمیم گیری دز زمینه توسعه پایدار محیط زیست و تامین آب تا سال 2013 را در دستور کار خود داشته، تقویت حکمرانی و آموزش آب برای توسعه پایدار را به عنوان برنامه اصلی در نظر گرفته است [5].

درباره کشورمان، از زمان باستان، سابقه فنی و فرهنگی ایرانیان در زمینه آب به خوبی گویای ارزش والای آن برای مردمان کشور بوده است. در بخش فنی ساخت بندها و سدها و اجرای قنات ها با به کارگیری حداکثر توان بشر آن روز، و از نظر آئینی و فرهنگی اختصاص زمان ها و برنامه های ویژه (نظیر آبانگان) شاهد این مدعا است. در طول تاریخ  و با وجود تغییر و تحولات سیاسی، اجتماعی و دینی فراوان، کماکان جایگاه آب در زندگی این مردم حفظ شده است و دلیل آن هم فهم این موضوع ساده و البته اساسی بوده است که باید توازن میان آب موجود و مصرف را حفظ نمایند. بنابراین می توان گفت، گذشتگان بیش از اینکه به چون و چرا پیرامون خشکی اقلیم ایران بپردازند همواره در اندیشه بهترین شیوه های ذخیره و بهره برداری از آب بوده اند و گویا این نیاز اساسی امروز نیز می باشد.

ایران در سال 2008، شستمین سال عضویت در سازمان یونسکو را پشت سر گذاشت. همچنین در سال 2003 دفتر این سازمان در تهران برای انجام امور چهار کشور ایران، افعانستان، پاکستان و ترکمنستان تاسیس گردید. هر چند برنامه و اهداف این سازمان در ایران نیز بر تقویت مدیریت منابع آب و ارتباط با شبکه جهانی اطلاعات توسعه از جمله در بخش آب تاکید دارد[9]، لیکن فعالیتهای آموزشی و فرهنگی ایران در زمینه حفاظت و مدیریت منابع آب، آن چنان که در خور سابقه شست ساله عضویت ایران در این نهاد بین المللی است، همگام با سایر نقاط جهان پیش نرفته است. البته اخیرا توسط شرکت مدیریت منابع آب ایران و شرکت های آب منطقه ای اقدامات پراکنده ای در راستای آموزش و فرهنگ آب صورت گرفته است که به هیچ وجه پاسخگوی عطش بخش آب کشور به این مقوله ها نمی باشد. اکنون ایران، با گذراندن بخشی از مسیر توسعه صنعت آب و شاید نایده گرفتن برخی ضرورتهای این توسعه، نیازمند آنست که مطابق با الگوهای علمی جدید، ادامه راه توسعه این منبع حیاتی را (بویژه امروزه که آب کالایی اقتصادی- سیاسی است) با ویژگی مهم پایدار بودن طی نماید. بدیهی است که سابقه خوش کشور در بهره مندی بهینه از آب می تواند در کنار علوم جدید کارگشا باشد.

 پس از مقدمه حاضر به مبانی جامعه شناختی آموزش و فرهنگ سازی و ضرورت استفاده از روش های نوین آموزشی بویژه در زمینه مدیریت آب با هدف دستیابی به توسعه پایدار آب اشاره ای شده است. پس از آن برخی روشهای آموزشی عنوان شده تشریح و مفهوم استفاده از سرمایه های اجتماعی به عنوان ابزاری کارآمد جهت دست یابی به اهداف توسعه پایدار آب توضیح داده شده است. در ادامه نیز اقدامات تجربه شده در قالب یک پروژه فرهنگ سازی و آگاهی در سطح استان تهران بیان گردیده است و در پایان نیز پیشنهاداتی برای ارتقاء و تقویت مساله آموزش و فرهنگ سازی در راستای توسعه پایدار منابع آب ارائه شده است.

2- مروری بر روش های آموزشی و فرهنگ سازی نوین

2-1- اهميت بكارگيري بينش و روش هاي جديد در آموزش آب

            همانطور که گفته شد با افزایش نیاز به منابع حياتي و زيستي كه انسان هر روز بيش از گذشته به اهمیت آن ها واقف مي شود، استفاده از ابزارهايي چون آموزش به همه گروه هاي جامعه كه آب را به عنوان يك منبع تضمين كننده زندگي مي شناسند ضروري است. اما آموزش به شيوه سنتي تنها محدود به گروه هاي نخبه و مديران جامعه كه وابسته به نهادهاي دولتي هستند انجام مي گيرد و گروه هاي عمده و اساسي جامعه كه بخش عظيمي از جمعيت مرتبط با اين منبع حياتي هستند در پائين ترین سطح به عنوان سوژه  مورد آموزش قرار مي گيرند. از این رو بدیهی است که سیاستگذاری هایی که برای مدیریت منابع آب صورت می پذیرد از توفیق قابل قبولی برخوردار نباشد. چرا که سیستمی که تمامی اجزای آن در رشد و پویایی آن موثر نباشند اثر بخشی لازم را نخواهد داشت. برای برون رفت از این مشکل روش هاي آموزشي توسعه یافت، این روش ها اولين بار در كشورهاي پیشرفته مورد آزمايش قرار گرفتند و متكي به بينش هاي مشاركت جويانه و ابژكتيو می باشد. از جمله اين روش هاي می توان روش های تحقيق عملي[5]، روش هاي تحقيق موردي[6] و روش هاي عملي- مشاركتي[7] كه همگي زيرمجموعه روش هاي كيفي قرار مي گيرند را نام برد که مورد توجه جامعه شناسان و برنامه ريزان اجتماعي مي باشند. در روش هاي آموزش مدرن نگاه سلسله مراتبي جاي خود را به خرد جمعي و مشاركت محلي مي دهد و آن بخش از افراد جامعه كه به عنوان گروه ذي نفع شناسايي مي شوند در يك فضاي برابر آموزش مي بينند تا سرمايه هاي همگون و مشابهي در جريان امور به دست آورند و با كسب اطلاعات بيشتر قدرت و توانمندي هاي خود را ارتقاء بخشند]1[. حاصل این امر به حداکثر رساندن مشارکت گروه های اجتماعی است که به دلیل آگاه شدن از شرایط پیرامون خود، انگیزه لازم برای همکاری و حمایت از برنامه های توسعه و مدیریتی را به دست آورده اند. این روش ها کاربرد عام دارند و می توان از آنها در زمینه های مدیریت زیست محیطی و منابع آب نیز بهره جست. به منظور آشنایی با ساختار نگرشی و فرآیند عملکردی این روش ها در اینجا روش تحقيق عملي که در دنیا به عنوان يك تكنيك كارآمد برای حل بحران هاي محيطي و انساني مورد استفاده برنامه ريزان توسعه قرار مي گيرد، بیشتر تشریح مي شود.

2-2- روش تحقيق عملي

روش تحقيق عملي روشي است علمي جهت تعريف،‌ توصيف، تفسير و تشريح سيستماتيك مشكلات دنياي واقعي که در طراحي راه حل‌هاي موثر، مناسب به نظر مي‌رسد. در واقع تحقيق عملي رويكردي منظم، مشاركتي و جامعه گرا است. انجام يک مطالعه علمي دارای سه مرحله اصلی است: 1) نگاه كردن (شناسايي وضع موجود)، 2) فكر كردن (تفسير و تشريح) و 3) عمل كردن (حل مشكلات ساده) ]1[. ضعف بسياري از تحقيقات اين است كه اغلب مشكل و مساله مردم را شناسايي نمي‌كنند، بنابراين هيچ تاثيري در راستاي حل مساله ندارند. روش تحقیق عملی (به عنوان یک روش کیفی) به دنبال كشف واقعيت زندگي و ماهيت دنياي اجتماعي مردم مي باشد ولی محوريت آن برقراري ارتباط ميان تئوري و عمل نیست. يعني قرار نيست محقق با يک تئوري از پيش ساخته شده وارد ميدان تحقيق شود و کنش خود را بر پايه چارچوب تئوريک بنا کند. فرض اساسي در روش تحقيق عملي آن است که سوژه تحقيق بايد به طور مستقيم در فرايندهاي تحقيق مشاركت كند و به طور مستقيم با حضور پژوهشگر بررسي شود.

2-2-1- فرآیند روش تحقيق عملي

            تحقیق عملي بر اساس اين فرض عمل مي‌كند كه همه افراد ذي نفع در تحقيق كه زندگي آن‌ها تحت تاثير مساله قرار گرفته بايد در مراحل مختلف تحقيق که به تفکيک مطرح مي شوند مشاركت كنند. پس از آن گروه مورد مطالعه در کنار محقق با ارائه اطلاعات صحيح از طريق بيان تجارب، مشاهدات و شنيده هاي خود به محقق ياري مي رساند، سپس بر اساس اطلاعات موجود در کنار محقق به اظهار نظر مي پردازد (تجزيه و تحليل)، تا بدين وسيله نوع درك خود را از ماهيت مشكل مورد نقد و بررسي قرار دهد(نظريه پردازي). با بهره گيري از چنين شناختي راه حل ارائه مي‌شود(عمل) و به اين ترتيب زمينه‌اي براي آزمون فرضيه‌ها برگرفته از نظريه‌هاي گروهي فراهم مي‌شود (ارزيابي) ]1[. در تحقيق عملي فرهنگ، تماس‌ها و مراودات افراد بسيار مورد توجه محقق می باشد. واضح است که مردم دوست ندارند خصوصي ترين مسايل خود را در معرض ارزيابي و كنترل ديگران ببينند آن هم توسط ديگران غريب، لیکن جايي كه احساس کنند خود تصميم گيرنده‌اند و منافع آنها نیز مد نظر است، صحيح تر و مسئولانه تر همكاري مي‌كنند. زیرا تجربه نشان داده است كارآمدترين برنامه‌ها كه توسط مجرب ترين كارگزاران طرح شده آن جا كه مردم نخواستند يا نتوانستند معاني آن‌ برنامه‌ها را بفهمند بي كاركرد مانده اند.

هدف، ارائه گزاره هايي است كه از طريق آن تجربيات واقعي مردم منعكس شود. بنابراین ابتدا باید گروه های ذینفع شناسایی شوند. شناسايي گروه‌هاي ذي نفع به اين معناست كه محقق بايد محيط تحقيق را از نظر اجتماعي تجزيه و تحليل كند و اطمينان حاصل كند همه افراد و گروههايي كه به نوعي با مساله درگيرند و يا مساله تحقيق بر روند كاري آن‌ها تاثير مي‌گذارد را شناسايي كرده و در طول کار آن ها را مشاركت داده‌ است.

2-2-2- برخی تفاوت های روش تحقيق عملي با روش های سنتی

            در روش تحقیق عملی برخلاف روش های‌ تحقيق سنتي هدف ايجاد مجموعه‌اي از دانش قابل تعميم براي جمعيت‌هاي بزرگ نيست. بلكه هدف ارائه توصيف‌ها و تفاسير گروهي در مورد رويدادهاست تا گروهها راه حل‌هايي قابل پذيرش براي مشكلات خود طراحي كنند. همچنين يکي از منحصر به فردترين ويژگي هاي اين روش تساوي گرايي است که ميان عناصر مختلف تحقيق وجود دارد. برخلاف روش هاي سنتي استیلاء طلب، در روش تحقيق عملي هيچ ماهيت استثماري وجود ندارد و كليد كار در روابط نهفته است. حتي اگر استفاده از اين روش نتواند محقق را جهت پاسخ گويي به همه سوالات تحقيق كمك كند تصوير وسيعي از ارزش‌ها، هنجارها، نگرش و باورهاي اعضاي گروه مورد مطالعه را فراهم مي‌آورد و به شكل اثر بخشي؛ كارائي را افزايش مي‌دهد. يکي از مشكلات روش تحقيق عملي آن است كه تعريف كردن گروه‌هاي انساني بسيار دشوار است. با هر نگرشي تعداد بسيار زيادي گروه و شبكه وجود دارد كه مطالعه آن‌ها از يک سو  نيازمند تعداد زيادي تسهيل گر دوره ديده و حرفه اي است و از سوي ديگر نتايج غير قابل تعميم بوده، به هزینه و زمان زیادی نیاز است.

3- کاربرد تئوری های جامعه شناختي در فرهنگسازی توسعه پایدار منابع آب

اگر مديريت آب عبارت باشد از كنترل، برنامه ريزي و محافظت از آب هاي سطحي و زيرزميني برای مصارف مختلف، همچنين ايجاد تدابيري موثر در راستاي حراست از محيط زيست و برخورداري انسان ها از زندگي بهتر، شرط پایداری چنين سيستمي، علاوه بر توجه به سرمايه هاي اقتصادي و اندوخته هاي مالي که همواره مورد توجه كارگزاران و مسولان اجرايي بوده است، پرداخت هزينه هاي توسعه فكري و فرهنگي نیز می باشد. در این راستا شناسايي گروه هاي مختلف اجتماعي كه از منافع مستقيم يا غيرمستقيم آب استفاده مي كنند، استفاده از ظرفیت آنها و اتخاذ راهبردهاي كيفي جهت ارتقاء دانش و بینش آنها برای بهبود شیوه های حفظ و بهره برداری آب اهمیت اساسی دارد.

برای این منظور در کنار ضرورت استفاده از روش های نوین آموزش، رویکرد های مختلفی از جهت نوع به کارگیری ظرفیت جوامع وجود دارد. هر یک از این رویکرد ها، که تحت عنوان یک تئوري قابل تعریف اند، به گونه اي متفاوت به چالش ها و فرصت های اجتماعی پیرامون مساله مورد مطالعه (مثل آب) مي پردازند. تئوری گفتمان، تئوری مبادله و تئوری سرمایه های اجتماعی سه مورد از تئوری های قابل ذکراند که در زیر به طور خلاصه معرفی می شوند. طي سال هاي اخير در بسياري از كشورها به نقش سرمايه هاي اجتماعي و فرهنگي به عنوان عنصر اصلی مدیریت آب بها داده شده است.

3-1- تئوری های جامعه شناختی مورد استفاده در توسعه پایدار

3-1-1- تئوري گفتمان

تلاش براي ديرينه شناسي زيرساخت هاي اجتماعي يك جامعه كمك قابل توجهي به محقق در راستاي توليد و ترويج گفتمان موثر مي كند زيرا هر يك از اين گفتمان ها نتايج متفاوتي براي نظام اجتماعي دارد. جامعه شناساني نظير ميشل فوكو گفتمان ها را داراي قدرت بسيار زيادي معرفي مي كنند و معتقداند كنشگران(مخاطبان) تحت تاثير آن ها عملكردهاي خود را تغييرداده، در مواردي به تنظيم كنش هاي خود مي پردازد. تأثير گفتمان ها برحسب گرايشات فرهنگي- فكري رايج در ميان افراد جامعه و ساختارهاي اجتماعي متفاوت است. مثلا در برخي جوامع سنتي گفتمان هاي مذهبي توسط روحانيون يا ديگر نمايندگان كه داراي مشروعيت و قدرت مذهبي هستند بسيار تأثيرگذار مي باشد. یا در مطالعات مربوط به توسعه یک روستا، شناسايي و فهم زبان آنها برای انتخاب گفتمان متناسب با افراد مورد مطالعه اهمیت اساسی دارد. يافتن گفتمان صحيح رمز موفقيت همه طرح هايي است كه با انسان سر و كار دارد. در اثربخشی گفتمان ها رسانه ها نقش تقويت كننده را بازي مي كنند و به دليل اهميت مصرف تقليدي، شيوه ها و سبك هاي مصرف مورد تبلیغ آنها شكلي همگانی به خود مي گيرد.

3-1-2- تئوري مبادله

انسان به عنوان يك موجود اجتماعي در خلاء زندگي نمي كند و همواره در ارتباط با گروه هاي مختلف اجتماعي و طبیعت قرار دارد. در نتیجه این ارتباط مقوله استثمار منابع زيستي و حیاتی بر حسب جايگاه فرهنگي و اقتصادي طبقات مختلف اجتماعي مفهوم یافته است. همزيستي مسالمت آمیز انسان با طبيعت و استفاده بهينه از منابع زيستي يك ایده عقلاني است، از اين رو هر نوع رابطه نابرابر و با ديد سودانگارانه موجبات ضرر و زيان انسان در نظام طبيعت را فراهم مي كند. اگر چه توده مصرف کنندگان و كنشگران اجتماعي کمتر به رابطه مبادله گون در زيست جهان توجه دارند، ليكن تربيت نيروي انساني كارآمد و متوجه نمودن آنها نسبت به استثمار محيط زيست و پيامدهاي ناگوار آن، امروزه جنبشي جديد را ايجاد نموده كه در صدد پايان بخشيدن به چنين روابط نابرابر در جهان طبيعت و با منابع آن از جمله آب است.

3-1-3- تئوري مصرف و سرمايه اجتماعي

از دیدگاه گروهي از جامعه شناسان مصرف عنصر حيات نظام سرمايه داري است. تا پيش از اين سرمايه هاي اقتصادي و ميزان دارايي فرد تعيين كننده مقدار مصرف فرد بود و همواره معيارهاي كمي مد نظر انديشمندان اجتماعي قرار مي گرفت. اما امروزه نقش سرمايه هاي فكري، نوع نگرش و اندوخته هاي بنيادين ديگري الگوهاي مصرف گروه هاي مختلف اجتماعي را تعيين مي كند. این امر ناشی از این واقعیت است که مساله توسعه و اين كه توسعه به رفاه بيانجامد دغدغه اكثر كشورها است، با این حال برنامه هاي توسعه بيشتر از نظر اقتصادي باعث بهبود وضعيت جوامع شده و از نظر اجتماعي و فرهنگي نظیر بعد اقتصادي عمل نکرده است. دلیل این امر نیز آن است كه در ديدگاههاي سنتي مديريت توسعه، سرمايه هاي اقتصادي و فيزيكي مهمترين نقش را ايفا مي كردند اما در عصر حاضر براي توسعه، بيش از آنچه به این سرمايه ها نياز باشد به سرمايه اجتماعي نياز است، زيرا در جامعه اي كه فاقد سرمايه اجتماعي است از ديگر سرمايه ها به طور بهينه استفاده نخواهد شد.

سرمايه اجتماعي در تعریف یعنی "توانايي افراد براي كار با يكديگر در جهت اهداف عمومي در گروهها و سازمان ها" یا "منبعي اجتماعي- ساختاري است جهت توانمندسازي زيرساخت هاي توسعه و تقويت منابع ارزشمند تا بتوانند به اهداف و منافع خود دست يابند". در واقع سرمايه اجتماعي يك چارچوب اجتماعي است كه موجب تسهيل روابط ميان افراد مي‎گردد به گونه‎اي كه فقدان آن ممكن است در دستيابي به يك هدف معين هزينه بيشتري را به افراد آن جامعه تحميل كند]1[. در كلي‎ترين سطح، سرمايه اجتماعي ويژگي هايي از يك جامعه يا گروه اجتماعي است كه ظرفيت سازماندهي داوطلبانه براي حل مشكلات يا مسائل عمومي را افزايش مي دهد. در شرايطي كه سرمايه اجتماعي وجود نداشته باشد، بعيد است كه تنها تامين سرمايه مالي و افزايش سرمايه انساني (از طريق آموزش) بتواند به نتايج مثبتي همچون رشد اقتصادي و كاهش فقر، مشاركت بيشتر يا پاسخگويي نهادهاي عمومي منجر شود. بعلاوه توجه به مقوله «سياست گذاري» در زمينه هاي گوناگون نيازمند تقويت سرمايه هاي اجتماعي گروه هاي ذي نفع است. در واقع پشتوانه سياست گذاري هاي فرهنگي مجموعه اي از ارزش ها و باورهاي اجتماعي است و نه لزوماً ديدگاه هاي نخبگان دولتي يا اقتصادي، از اين رو نبايد به مثابه آنچه در كشورهاي درحال توسعه اتفاق مي افتد با تغيير دولت ها و راه و رسم اداري، خطوط و برنامه هاي عمومي مربوط به اين سياست ها تغيير مسير پيدا مي کنند]1[.

 

3-1-3-1- كاركردهاي سرمايه اجتماعي

بر اساس تجارب و مطالعات انجام شده سرمايه اجتماعي دارای سطح کارکردی گسترده ای است. کارکرد سرمایه های اجتماعی از ایجاد مشاركت مردم روستائي در توسعه منطقه خود تا تقویت ویژگی دموكراتيك بودن حكومتها و کاهش ميزان جرم و جنايت، کاهش مرگ و مير و نابرابري ها، افزایش امنیت و مشارکت و... نشان از گستردگی این كاركردها می باشد. به طور کلی می توان گفت سرمایه های اجتماعی در تمام سطوح از خرد و متوسط تا كلان و در تمام ابعاد اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و سياسي موثر است. در اینجا به برخی کارکردهای سرمایه های اجتماعی با تاکید بر کارکردهای اجتماعي- فرهنگي اين تئوری اشاره می شود.

3-1-3-2- برخی كاركردهاي اجتماعي- فرهنگي سرمایه های اجتماعی

 سرمايه اجتماعي، بستر مناسبي براي بهره وري سرمايه انساني و فيزيكي و راهي براي نيل به موفقيت قلمداد شده است. به اين معني كه انديشه اصلي سرمايه اجتماعي اين است كه شبكه‎هاي اجتماعي مردم را به همكاري و اعتمادپذيري بيشتري در برخوردهايشان تشويق كند و از شرايط منفرد و تکروانه بيرون آورد. سرمايه اجتماعي به زندگي فرد معنا و مفهوم مي بخشد و زندگي را ساده تر و لذت بخش‎تر مي‎سازد. بنا به نظر كارشناسان، كاركرد اجتماعي تقويت سرمايه اجتماعي و شكل دهي به الگوهاي مصرف عبارت است از:  اعتماد، آگاهي و نگراني بخاطر آينده محيط زيست ديگران، مشاركت در مسائل عمومي و انسجام و همبستگي گروه ها، همكاري متقابلشان در افزايش رفاه و دستيابي به منابع زيستي- محيطي كارآمد جهت تضمين تندرستي و بهداشت همگاني. همچنین خشونت و خرابكاري هايي كه همواره به دليل نظرات ناموافق مردمي در برابر طرح هاي دولتی وجود دارد با استفاده از ظرفیت چنین ساختار اجتماعي كاهش چشمگيري پيدا می کند.

بنابر این سرمايه اجتماعي با بسیاری از مسائل از قبيل عضويت در انجمنهاي داوطلبانه، تقويت مشاركت محلي در پيشبرد برنامه هاي توسعه منابع ارزشمند و آگاهي رساني بهينه به توده هاي مردم جهت حفظ و بقاي محيط زيست مرتبط است. از آن جا كه سطح تعليم و تربيت، شاخصهاي توسعه انساني و میزان دستيابي به رسانه هاي جمعي (تلويزيون، روزنامه ها و اينترنت) ارتباط مستقيم و اثربخشي در شكل دهي به الگوهاي مصرف شهروندان دارد لذا ارتقاء سرمايه هاي اجتماعي در كنار بالا بردن آگاهي هاي عمومي عامل اصلي جهت دهي به كاهش هزينه ها و حفظ منابع حیاتی از جمله منابع آب است.

4- تجارب اجرای برنامه های فرهنگ سازی و اطلاع رسانی در سطح استان تهران

4-1- معرفی منطقه مطالعه و وضعیت منابع آب آن

استان تهران به عنوان پایتخت کشور از نظر جايگاه ويژه سياسي، اجتماعي و اقتصادي، جمعیت بالا، تركيب جمعيتي پيچيده از نظر  فرهنگي و نيز تأمين نيازهاي اساسي خود از جمله آب، همواره در نظر برنامه ريزان مهم ارزيابي مي‌شود. این استان با وسعتي معادل 1/1  در صد مساحت كشور و حجم منابع آب تجديد شونده حدود 4/3 درصد كشور (سرانه آب  5/16 درصد نسبت به سرانه کشوری) ، بيش از 6/18 درصد از جمعيت ایران را در خود جاي داده است. توجه به همین آمار اندک به خوبی گویای توسعه نامتوازن این استان از نظر منابع و مصارف کالاهای اساسی از جمله آب است.

مشکلات و تنگناهای پایتخت در زمینه منابع آب به همین جا ختم نمی شود. در زمینه منابع آب سطحی، حوزه های آبریز جاجرود، کرج و طالقان که وظیفه تامین بخش عمده آب شرب پایتخت را بر عهده دارند به جهت شرایط آب و هوایی معتدل و جاذبه های گردشگری مورد توجه فراوان بوده، به دلیل استفاده غیر اصولی و دخل و تصرف ساکنان محلی و گردشگران و خوش نشینان شهر های بزرگی نظیر تهران و کرج، مورد تخریب قرار گرفته اند. مهمترین پیامد این دخل و تصرفات تخریب محیط زیست و کاهش کیفیت منابع آب بوده که در مواردی به مرز بحران رسیده است. درباره منابع آب زیر زمینی نیز علاوه بر خشکسالی ها، انتقال حقابه مناطق جنوبی استان برای مصارف شرب موجب هجوم کشاورزان و صنایع به این منابع شده است. اهم پیامد این اقدامات نیز کسری مخزن، افت شدید سطح آب زیر زمینی ودر نتیجه فرونشست زمین و کاهش کیفت آب استحصالی بوده است. علاوه بر موارد یاد شده می توان به مشکلاتی نظیر ایجاد شکاف میان عرضه و تقاضا، ضعف فرهنگی در مصرف آب، پایین بودن راندمان و تلفات زیاد، عدم ظرفیت سازی سازمانی و نیروی انسانی، عدم مدیریت یکپارچه حوزه های آبریز، عدم مدیریت تقاضا، عدم مشارکت مردم، مهجرت بی رویه، جنبه های اقتصادی و پایین بودن ارزش اقتصادی آب، عدم استفاده از آب های برگشتی، عدم تصفیه فاضلابها، مشکلات انتقال آب بین حوزه ای و مساله تغییرات آب و هوایی اشاره نمود که همه و همه بیانگر نیاز جدی به چاره اندیشی و مهمتر از آن عمل به راهکار های تدبیر شده است.

4-2- ضرورت اجرای برنامه های فرهنگ سازی و اطلاع رسانی حفاظت منابع آب در منطقه مطالعه

با عنایت به وضعیت منابع آب استان و مشکلات مربوط به آن، طی چند سال اخیر در شرکت آب منطقه ای تهران و از جمله در قالب طرح جلوگیری از آلودگی آب شرب، مجموعه اقداماتی برای کاهش اثرات منفی مشکلات برشمرده شده صورت پذیرفته است. در این میان یکی از مهمترین موارد ضرورت اجرای برنامه آگاهي رساني و فرهنگ سازي عمومي مرتبط با آب و تنگناهاي اصلي آن بوده است. این ضرورت (در مقدمه و بخش های پیشین نیز به آن اشاره گردید) ناشی از درک این واقعیت بود که در محدوده مطالعه نیز انسان عامل اصلی بسیاری از این مشکلات بوده است و هم اوست که باید نسبت به این موضوع آگاه شده، آموزش دیده و اقدام مناسب انجام دهد.

با این دیدگاه، پروژه فرهنگ سازی و اطلاع رسانی حفاظت از منابع آب استان، در سال 1386 در پنج محور اجرایی و یک محور مطالعاتی به شرحی که در پی می آید تعریف گردید. در اینجا باید گفت هرچند در عمل برنامه های تعریف شده در این پروژه به دلیل نبود یا کمبود تجارب داخلی مشابه به طور کامل اجرا نگردید یا نتایج مد نظر از آنها به دست نیامد، لیکن باعث اندوختن تجربه های ارزشمندی در زمینه هر فعالیت گردید. همچنین هر چند در زمینه منابع آب زیر زمینی نیز پروژه جداگانه ای اجرا گردید که مشترکاتی با بخش آب های سطحی داشته است، اما تجارب ارائه شده غالبا مربوط به فرهنگسازی در بخش آب های سطحی است.  

4-3- محور های اصلی پروژه فرهنگ سازی و اطلاع رسانی آب در استان تهران

با توجه به اینکه این پروژه فرهنگسازی نخستین تجربه در مقیاس استانی بود که با همکاری بخش خصوصی انجام می شد، همچنین اقدامات اجرایی و مطالعات تدوین برنامه پنج ساله فرهنگسازی (محور ششم) باید همزمان پیش برده می شد، به ناچار اقدامات اجرایی کمتر از پشتوانه مطالعاتی مورد اشاره در مراحل قبل برخوردار گردید. با این حال تلاش بر این بوده است که ملاحظات عمومی مساله حساس فرهنگسازی و اطلاع رسانی مورد توجه قرار گیرند.   

 

برخی ملاحظات اقدامات اجرایی فرهنگ سازی

عمده ملاحظاتی که در زمينه‌هاي فرهنگ سازي و هنجار آفريني در عرصه‌هاي عملي بايد به آنها توجه شود از اين قرارند:

- ساختار موضوع ترويج، با مباني ارزشي ديني و رسوم نهادينه شده عمومي منافات نداشته باشد

- حتي‌المقدور نشات گرفته از تعاليم ديني و قومي باشد و يا با آنها قرابت و همخواني داشته باشد

- بر خلاف موازين عقلي و منطقي جلوه نكنند

- ضرر و زيان آشكاري را متوجه مخاطبان نسازد

- از طريق رسانه‌هاي مورد اعتماد پخش و نشر شود

- از زبان و قلم و اشاره رهبران فكري، مذهبي و اجتماعي شناخته شده و از طرف فرد قابل اعتماد، بيان شده یا  مورد تاييد قرار گيرد

- در اذهان مخاطبان نتيجه فوايد آن متصور شود

- رفتار عاملان فرهنگ ساز و مروجان ارزش‌هاي جديد تصنعي نبوده و سرشار از اعتماد به نفس باشد كه لازمه اين امر آنست كه آنها خود به حقانيت موضوع اعتقاد راسخ داشته باشند

- از راز و رمزهاي گفتاري و نوشتاري علائم، نشانه‌ها و ظرفيت‌هاي هنري به خوبي استفاده شود

- از گفتگو، مذاكره و ارتباط دو سويه غفلت نشود

 

4-3-1- برگزاری همایش و سمینار ها

ویژگی همایش و سمینار ها که در سطح استان تهران و سه شهرستان آن به صورت جداگانه برگزار گردید به صورت زیر است:

اهداف اصلی برنامه: ارائه گزارش سیمای منابع آب منطقه و بیان مشکلات و چالش های پیش رو در زمینه کمیت و کیفیت منابع آب با هدف حساس سازی مخاطبان، ارائه عملکرد شرکت آب منطقه ای در حوزه عملکرد، ارائه راهکارهایی جهت مواجه با چالش های مذکور و جلب حمایت شرکت کنندگان

مخاطبان: مسئولین کلیه ادارات و نهادهای مرتبط در سطح استان یا شهرستان

برنامه های جانبی: اطلاع رسانی، پوشش خبری و برگزاری نمایشگاه عکس

مستندات برنامه: عکس – گزارش تصویری – گزارش مکتوب همایش

4-3-2-  اقدامات آگاهی رسانی در حوزه های آبریز

مخاطبین این بخش کلیه اقشار مردم بوده اند که حضور آنها به نحوی حوزه های آبریز را تحت تاثیر قرار می داده است. فعالیت های انجام گرفته در این بخش که در مواردی با همکاری NGO  ها انجام شد عبارت اند از:

 برگزاری چهار دوره جشنواره های آب در سطح حوزه ها(شامل برپایی ایستگاه هایی ثابت و سیار جهت تعامل و ارتباط با گردشگران، برنامه های آموزشی و تفریحی با موضوع و محتوای حفاظت از منابع آب مانند مسابقه مکتوب، مسابقه نقاشی کودکان، دارت آلودگی، همچنین توزیع اقلام آموزشی و بروشور ها و کتابچه ها، توزیع کیسه زباله با برچسب های آموزشی و پوشش خبری توسط روزنامه ها و صدا و سیما)

مستندات برنامه: عکس – گزارش تصویری – گزارش مکتوب همایش

4-3-3-  فعالیت های رادیو تلویزیونی

در بخش فعالیت های رادیو تلویزیونی تهیه دو نوع تولیدات شامل انیمیشن و مستند نظر بوده است. انیمیشن های مد نظر در زمینه جلوگیری از آلودگی منابع آب در پنج محور زیر پیش بینی شدند:

- آلودگی ناشی از گردشگران حاشیه رودخانه ها

- آلودگی ناشی از ساکنین حاشیه رودخانه

- آلودگی ناشی از دامداری ها و زمین های کشاورزی

- آلودگی ناشی از رستوران های حاشیه رودخانه ها

- آلودگی ناشی از مراکز عمومی و صنعتی

در زمینه فیلم های مستند نیز تولید پنج مستند از شرایط و مشکلات کمی و کیفی منابع آب برنامه ریزی گردید.

مستندات برنامه: گزارش تصویری

4-3-4-   برگزاری کارگاه های آموزشی در حوزه ها

برای این بخش نیز کارگاه هایی با حضور مدیران و مسئولان دولتی و محلی (از جمله اعضای شوراها- دهیاران- بخشداران- افراد ذی نفوذ- ائمه جماعات و ...) در محدوده حوزه های آبریز، جهت آگاهی بخشی این گروه به عنوان یکی از گروه های موثر برنامه ریزی شد.

مستندات برنامه: گزارش اقدامات

4-3-5-  اقدامات آموزشی در مدارس

با توجه به اهمیت کودکان و نوجوانان در گروه های هدف و جامعه مخاطب، کلیه مقاطع تحصیلی مدارس واقع  در حوزه های آبریز جاجرود، طالقان و کرج در برنامه ریزی های این بخش مد نظر قرار گرفتند. در اجرای این برنامه حدود بیست وهشت عنوان فعالیت مورد توجه قرار گرفت.

مستندات برنامه: گزارش اقدامات

4-3-6-  تدوین برنامه پنج ساله آگاهی رسانی

همانطور که بیان شد یکی از محور های نخستین پروژه فرهنگسازی، تدوین برنامه پنج ساله عملیاتی بود. ضرورت این محور از آن جهت بود که تداوم فعالیت ها بر اساس مطالعه مناسبی از شرایط اقلیمی، زیست محیطی، فرهنگی، آموزشی، جامعه شناختی و... باشد. برای این منظور مشاور پروژه موظف شد با به کار گیری تخصص های مختلف نسبت به تدوین این برنامه اقدام نماید. این بخش از پروژه هنوز نهایی نشده است اما گام های رویکرد کلی مورد استفاده به طور خلاصه به شرح زیر است:

4-3-6-1- شناخت عوامل موثر بركميت و كيفيت منابع آب 

شناخت منابع آلاینده و عوامل موثر بر کمیت آب در حوزه های آبریز جهت انتخاب راهکار سازه ای و غیر سازه ای مناسب(از جمله فرهنگ سازی) ضروری است. در منطقه مطالعه منابع آلاینده به 3 گروه تقسیم می گردند:

- آلاینده های شهری و خانگی (رستورانهای حاشیه رودخانه ها نیز جزء این دسته هستند)

- آلاینده های ناشی از فعالیت های کشاورزی

- آلاینده های صنعتی

 

4-3-6-2-  شناسايي گروه‌هاي هدف

جهت تهیه برنامه های جامع و تاثیرگذار، باید گروه های هدف برنامه های اطلاع رسانی و فرهنگ سازی شناسایی و طبقه بندی گردند. در انتخاب این گروه ها از شناخت کلی نسبت به مناطق هدف (حوزه های آبریز)، نسبت به منابع آلاینده و عوامل آلودگی، نسبت به افراد تاثیر گذار و... کمک گرفته شده است. شناخت گروه های تاثیرگذار جهت انتخاب روش های بهینه ارتباطی و استفاده از ابزارهای متناسب ضروری است. اهم این گروه ها به شرح زیر می باشند:

مدیران اجرایی(فرمانداری ها، بخشداری ها، ادارات جهاد کشاورزی، محیط زیست، منابع طبیعی، آبفا، آموزش و پرورش، شهرداری ها)

مسئولین قضایی (قضات، دادستان ها، کارشناسان حقوقی و کارشناسان دادگستریها)

اصحاب رسانه (تهیه کنندگان، مجریان، گزارشگران و کارگردانان صدا و سیما، دبیران سرویس های اجتماعی و محیط زیست روزنامه ها و خبرگزاریها و ...)

نیروهای انتظامی

روحانیون (ائمه جمعه و جماعات)

جامعه دانشگاهی (اساتید- دانشجویان)

جامعه دانش آموزی و معلمان

زنان

دامداران

کشاورزان و باغداران

بخش های خدماتی (نظیر رستوران داران) 

صنایع بخش خصوصی و دولتی (صنایع آلاینده، صنایع شوینده، صنایع کاغذ سازی و ...)

 

 

4-3-6-3- شناسايي ابزارهاي فرهنگ سازی و ارتباطي موثر

ابزارهای مورد نظر جهت برقراری ارتباط با مخاطبان اغلب در تقسیم بندی کلی زیر جای می گیرند. برای هر گروه از مخاطبان تعدادی از ابزارهای فوق مثمر ثمر می باشد:

الف- سمینار، همایش و کارگاه(سمینار و همایش با هدف اطلاع رسانی، سمینار و همایش علمی-تخصصی     منطقه ای یا کشوری، کارگاه های عمومی اطلاع رسانی، کارگاه های تخصصی و...)

 جشنواره ها و مسابقات (جشنواره های روستایی، جشنواره های دانش آموزی سراسری یا منطقه ای، مسابقات عمومی اعم از نقاشی، داستان نویسی، فیلم نامه نویسی عکاسی و ...)

اقدامات رادیو تلویزیونی (فیلم های مستند آموزشی، فیلم های داستانی، انیمیشن های طنز، انیمیشن، مسابقات تلویزیونی، میزگرد های رادیو تلویزیونی، برنامه های رادیو تلویزیونی ویژه گروه های مختلف،  گزارش های خبری صدا و سیما و...)

اقدامات چاپ و نشر(تالیف کتاب، تهیه نشریات عمومی و تخصصی، تهیه بروشورهای تخصصی، جزوات آموزشی و...)

برگزاری نمایشگاه عمومی و تخصصی

تهیه بانک های اطلاعاتی از اقدامات و افراد فعال در حوزه اطلاع رسانی حفاظت کمی و کیفی آب

 

4-3-6-4- اولویت بندی گروه های هدف و ابزارهای آگاهی رسانی جهت اجرا برنامه ها

 

4-3-6-5- ارزیابی میزان تاثیر برنامه ها

حاصل این فرآیند دستیابی به مجموعه برنامه هاي عملياتي بوده است که یک نمونه از آن در قالب جدول شماره 1 آمده است. همانگونه که یادآور شد با توجه به کمبود تجارب مشابه علاوه بر تلاش جهت هرچه علمی بودن برنامه های پیش بینی شده، از تجربه کسب شده در روند انجام بخش های اجرایی و مطالعاتی برای تقویت اقدامات هر بخش استفاده شده است.

 

 

 

جدول (1)-   نمونه  اطلاعات برنامه عملیاتی فرهنگسازی و آگاهی بخشی در سطح حوضه های آبریز


عنوان برنامه : فعالیت های اطلاع رسانی در حوضه های آبریز

بهترین زمان جهت اجرای: تابستان 1389

برآورد هزینه: 000/000/450  ریال

 

هدف راهبردی: حفاظت کیفی منابع آب شرب استان تهران

هدف برنامه: تببین اهمیت موضوع حفاظت از منابع آب برای عموم مخاطبان و حساس سازی

سطح تمرکز برنامه عملیاتی: گردشگران و توریسم حاضر در حوضه های آبریز

محورهای اصلی:

1

آموزش عمومی در زمینه عوامل آلاینده و اثرات آن

2

نمایش سیمای منابع آب آلوده و نقش گردشگران در آلودگی منابع آب (بوسیله آمار عکس و فیلم و ...)

3

ایجاد پایگاه های ثابت و سیار جها اطلاع رسانی مستمر

4

ارائه راهکارها جهت حفاظت کیفی از منابع آب  و نقش گردشگران

ابزار ارتباطی مورد  استفاده در اجرای برنامه: جشنواره های عمومی حفاظت از آب

ردیف

خلاصه گام های اجرایی برنامه

ردیف

خلاصه گام های اجرایی برنامه

1

برنامه ریزی و زمان بندی اجرای برنامه

6

تهیه مواد و لوازم مورد نیاز و اقلام انتشاراتی و توزیعی

2

هماهنگی با کلیه نهادهای مسئول در منطقه و استان جهت اخذ مجوزهای لازم

7

تدارک برنامه های جانبی جهت جذب گردشگران به ایستگاه های ثابت

3

هماهنگی با فعالین رسانه ها جهت تبلیغات و پوشش خبری و اطلاع رسانی و تعیین شعار واحد جهت اثرگذاری بیشتر

8

دعوت از مدیران و مسئولان منطقه و شرکت آب منطقه ای و همچنین برخی شخصیت های محبوب جهت بازدید از فعالیت ها و مشارکت و همکاری نمادین

4

هماهنگی با سازمان های مردم نهاد جهت همکاری با طرح و آموزش عوامل این سازمان ها

9

تبلیغات و اطلاع رسانی و کنفرانس های خبری در خصوص مراسم و پوشش تلویزویونی

5

تعیین مکان دقیق ایستگاه های ثابت

10

مستند سازی کلیه اقدامات اجرایی، نتایج و راهکارها

 

توضیحات جدول 1:

این فعالیت ها بطور  مستمر در مناطق طالقان، کرج، لواسانات (جمعه ها- هر هفته – در مجموع 9 برنامه) برگزار خواهد شد. هماهنگی های اولیه می بایست در بهار سال 89 انجام شود و با توجه به حجم بالای گردشگران در بازه مرداد و شهریور در مناطق سه گانه بالا می توان ایستگاه هایی ثابت نیز با همکاری شهرداری و شرکت آب منطقه ای ایجاد نمود تا هر ساله مورد استفاده قرار گرفته و بطور مستمر اطلاعات و اخبار و مطالب آموزشی تهیه شده را در اختیار گردشگران بگذارد. در کنار ایستگاه های ثابت گروه های سیار نیز همراه با کیسه های زباله و بروشورهای آموزشی با گردشگران تعامل مستقیم خواهند داشت.

پوشش خبری و تبلیغات نیز جهت رسانه ای شدن و برانگیختن حساسیت گردشگران و مسئولین منطقه نسبت به اهمیت موضوع جزو فعالیت ها خواهد بود. آموزش افراد در قالب سازمان های مردم نهاد و یا تشکیل چنین سازمانی نیز می تواند به اثربخشی بیشتر فعالیت های اینچنینی کمک نماید.هرچه تبلیغات و پوشش خبری قوی تری انجام گردد موفقیت این فعالیت بیشتر خواهد شد.

 

 

5- نتیجه گیری

در تحقیق حاضر تلاش گردید ضمن اشاره به جایگاه مساله آموزش و فرهنگسازی در حل مشکلات مدیریتی منابع آب و توسعه پایدار آن در سطح بین المللی، دریچه ای بر ضرورت و امکان استفاده از روش های آموزشی نوین و سرمایه های اجتماعی در فرآیند توسعه منابع آب کشور گشوده شود. البته خوشبختانه روش ها و ظرفیت های یاد شده تا حد قابل قبولی مایه امیدواری اند تا با بومی سازی آنها بتوان به سوی توسعه پایدار منابع آب گام برداشت. لیکن باید به یاد داشت که قوانین و دستورالعمل های حاصل از این روش ها یا هر روش دیگر که در شرایط دور از واقعیت محیط طبیعی منابع آب و ارتباط تنگاتنگ با ذینفعان مرتبط با آن تدوین شوند کمتر احتمال توفیق خواهند داشت. یکی از موارد پیشنهادی برای تحقیق و اجرا به کار گیری این روش ها در شریط اقلیمی و اجتماعی حوزه ها و دشت های کشور است. پروژه اجرایی فرهنگسازی و اطلاع رسانی در محدوده عملکرد شرکت آب منطقه ای تهران نیز تجارب و نکات ارزشمندی را در تایید بخش هایی از مفاد این تحقیق به مجریان آن آموخت و نشان داد در حالی که "آب به همه مربوط است" به چه میزان مخاطبان آب از درک شرایط واقعی آن فاصله دارند. از این رو تشنگی بخش آب کشور به آموزش و آگاهی بخشی تمام سطوح اجتماعی(از هر جنس، سن، قوم و فرهنگ) و رسمی(مدیران اجرایی، قانونگذاران، سیاستگزاران و دانشگاهیان) و تمام مصرف کنندگان آب(کشاورزان، شهر و روستانشینان و صنایع) به خوبی احساس می شود. نکته ضروری دیگر اینکه در زمینه فرهنگسازی و آگاهی بخشی نیز باید یکپارچگی در کل چرخه آب از مبدا تا مقصد (نقاط مصرف) رعایت شود. بر این اساس هماهنگی درون بخشی (در مجموعه وزارت نیرو) به عنوان مسوول تامین، انتقال و توزیع آب در زمینه فرهنگسازی و آگاهی بخشی ضروری است.

 

پیشنهادات: در پایان پیشنهاداتی جهت ارتقاء آموزش و فرهنگسازی برای تقویت توسعه پایدار منابع آب کشور ارائه می گردد:

- یکی از جنبه های مهم توسعه پایدار منابع آب ظرفیت سازی (قانونی، سازمانی، نیروی انسانی و...) است. در این زمینه پیشنهاد می گردد در بالاترین سطح مورد نیاز ظرفیت سازی شود تا طرح های آموزشی و آگاهی بخشی از پشتوانه قانونی و مالی مناسب برخوردار گردند.

- در حال حاضر برای توسعه حوزه های آبریز، الگوی جامعی که همه دست اندرکاران  و کسانی که به نحوی بر آب موثرند ملزم به رعایت آن باشند وجود ندارد. لذا تدوین الگوی توسعه مناسب برای هر حوزه با توجه به جمیع شرایط آن پیشنهاد می شود.

- هرچند در اغلب مطالعات مهندسی آب بررسی شرایط اقتصادی-اجتماعی حوزه ها صورت می پذیرد، لیکن ضروری است مباحث استفاده از سرمایه های اجتماعی، آموزش و فرهنگسازی در شرح خدمات مطالعات (بویژه) توسعه محور حوزه ها گنجانده شده، تقویت گردد.

- موضوع آموزش برای توسعه یک اصل اساسی برای پیشرفت و دستیابی به چشم انداز مورد نظر سیاستگزاران است. لذا پیشنهاد می شود "کمیته ملی آموزش برای توسعه" با هدف سیاستگذاری های نوین آموزشی در تمام زمینه ها ازجمله آب و محیط زیست تشکیل شود. 

- ضرورت استفاده از دستاورد ها و تجارب کشورهای دیگر در زمینه توسعه پایدار منابع آب یک امر بدیهی وعقلایی است. برای این امر ضمن پیشنهاد تسهیل برقراری ارتباط و استفاده از تجارب منطقه ای و جهانی در آموزش و فرهنگ آب توسط دولت، تهیه و توزیع اقلام آموزشی متناسب با شرایط کشور از طریق رسانه های سراسری و فراگیر مورد تاکید است.

- پیشنهاد می شود به منظور برخورداری از فرصت ها و ظرفیت های بین المللی، اقدامات و فعالیت های آموزشی و فرهنگسازی در سطوح مختلف سیاستگزاری و اجرا به طور هماهنگ  با جامعه جهانی صورت پذیرد. بدیهی است ویژگی های اقلیمی و فرهنگی ایران در این اقدامات لحاظ می شود.

- در حال حاضر دانش آموزان و دانشجویان علاوه بر دروس تخصصی، دروس عمومی متنوعی نیز می گذرانند. پیشنهاد می شود با توجه به اهمیت این نسل، در میان این دروس جایگاهی نیز برای آموزش توسعه و حفاظت از منابع طبیعی (از جمله آب) در نظر گرفته شود.

- زنان با توجه به مسولیت های خود تاثیر قابل توجهی بر کمیت و کیفیت آب و فاضلاب داشته،  یکی از مهمترین گروه های هدف هستند. لذا پیشنهاد می شود به طور ویژه مورد آموزش و ارتقاء فرهنگ آب قرار گیرند.

مراجع

   [1]        موسسه فرهنگی مشکات مهر، گزارش مقدماتی تدوین برنامه عملیاتی فرهنگسازی و اطلاع رسانی تا افق 1391، شرکت آب منطقه ای تهران، 1388.

   [2]      The Society for Safe and Caring Schools and Communities, Learning to Care through Kindness to Animals-A Guide for Teachers, Edmonton, Canada, ISBN 1-894552-42-3, 2003.

   [3]      Pahl-Wostl Claudia, Tàbara David, Bouwen Rene, Craps Marc, Dewulf Art, Mostert Erik, Ridder Dagmar and Taillieu Tharsi, The Importance of Social Learning and Culture for Sustainable Water Management ", Institute of Environmental Systems Research, University of Osnabrück, Germany, September 2007.

 

   [4]      Ganoulis J., European Networking for Education and Training in Water Engineering and Science: Use of New Information and Communication Technologies, European Water 7/8: 17-23, 2004.

   [5]      Al-Weshah Radwan, Sustainable Water Resources Management in the Arab Region: UNESCO Role and Perspective, ISESCO Science and Technology Vision - Volume 4, Number 5 (May 2008) (48-54).

   [6]      World Water Forum, Towards a Strategy on Human Capacity Building for Integrated Water Resources Management and Service Delivery-Water-Education-Training, 2000.

   [7]      UNESCO World Conference on Education for Sustainable Development-Moving into the Second Half of the UN Decade, Bonn,Germany, 2009, http://www.esd-world-conference-2009.org/.

   [8]      Children, Water and Education at the 4th World Water Forum, encaucemos@tlaloc.imta.mx or www.imta.mx., Mexico, 2006.

   [9]      www.unesco.org, History of Agency in the World and Iran.

 

 

 



[1]  Integrated Water Resources Management

[2]  Water –Education - Training

[3]  Information and Communication Technology

[4]  International Hydrologic Project

[5]  Action research

[6]  Case study

[7]  Participatory action research

   تاریخ ثبت: 1393/09/24     |     تعداد بازدید:9914 |
دیدگاه کاربران